Từ "cảng vệ tinh" đến trung tâm trung chuyển

Tạp chí hàng hải uy tín Lloyd's List(Vương quốc Anh) vừa chính thức công bố bảng xếp hạng Top 100 cảng container có lưu lượng hàng hóa thông qua lớn nhất thế giới. Trong danh sách này,ệtNambứtphátrênbảnđồhànghảiquốctế 3 cái tên quen thuộc của VN gồm cảng biển TP.HCM, Hải Phòng và cụm cảng Cái Mép (TP.HCM) tiếp tục giữ vững vị thế cạnh tranh trên trường quốc tế.

ẢNH: ĐỘC LẬP

Cụ thể, cảng biển TP.HCM duy trì vị trí thứ 22 trên toàn cầu khi ghi nhận sản lượng container đạt hơn 8,9 triệu TEU, đạt mức tăng trưởng 14,5% so với năm trước. Xếp ngay sau đó, cảng biển Hải Phòng đã xuất sắc tăng 3 bậc để vươn lên vị trí thứ 26 với sản lượng cán mốc hơn 8,2 triệu TEU, đạt mức tăng trưởng ấn tượng trên 16%. Trong khi đó, cụm cảng Cái Mép tiếp tục đứng hạng 31, khẳng định vai trò là cửa ngõ quốc tế và trung tâm trung chuyển hàng hóa đường dài của toàn vùng kinh tế trọng điểm phía nam. Đây là lần thứ 6 liên tiếp cả ba cụm cảng này đồng loạt có mặt trong bảng xếp hạng Top 100 cảng container lớn nhất thế giới của Lloyd's List (kể từ kỳ công bố năm 2021 đến nay). Sự hiện diện liên tục này khẳng định vị thế ngày càng rõ nét của VN trên bản đồ chuỗi cung ứng và trung chuyển hàng hải toàn cầu.

Không chỉ ghi dấu ấn ở bảng xếp hạng toàn năm, dữ liệu cập nhật nửa đầu năm của hãng phân tích hàng hải toàn cầu Alphaliner cũng cho thấy bức tranh tăng trưởng đồng bộ của cả ba đầu mối hàng hải này trong Top 30 cụm cảng bận rộn nhất thế giới.

Theo Alphaliner, TP.HCM đã nhích thêm 1 bậc để vươn lên hạng 19 toàn cầu, khẳng định vai trò hạt nhân điều phối dòng hàng xuất nhập khẩu và kết nối hệ thống kho ICD nội địa. Hải Phòng đứng vị trí thứ 25, giữ vai trò đầu mối xuất nhập khẩu chủ lực của miền Bắc với tổng sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng ước đạt 96 triệu tấn trong 6 tháng đầu năm, tăng 11,4% so với cùng kỳ.

Trong câu chuyện kinh tế biển, vấn đề bảo đảm an ninh an toàn hàng hải cũng rất quan trọng thì VN đã tạo được niềm tin với tình hình kinh tế chính trị xã hội ổn định, có quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với nhiều cường quốc thế giới. Việc xây dựng VN thành một quốc gia biển mạnh sẽ tạo ra động lực tăng trưởng rất quan trọng trong tương lai.

PGS- TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường ĐH Sài Gòn

Riêng cụm cảng Cái Mép ghi nhận điểm sáng lớn khi xếp hạng 29 với sản lượng nửa đầu năm đạt khoảng 3,9 triệu TEU, tăng trưởng 9,2% so với cùng kỳ năm ngoái. Đáng chú ý, Cái Mép cũng là đơn vị duy nhất tại VN có dữ liệu sản lượng được Alphaliner cập nhật trực tiếp trong kỳ xếp hạng bán niên này, trong khi thứ hạng của TP.HCM và Hải Phòng được tổng hợp dựa trên quy mô vận hành toàn hệ thống.

Nhìn lại tiến trình phát triển của ngành hàng hải VN trong khoảng 1 thập niên qua, có thể thấy một sự bứt phá ngoạn mục về vị thế. Trước năm 2015, hạ tầng cảng biển VN chủ yếu là cảng sông hoặc cảng nước nông như khu vực Cát Lái tại TP.HCM hay các cảng dọc sông Cấm tại Hải Phòng. Khi đó, hệ thống cảng trong nước chỉ đóng vai trò cảng gom hàng nhỏ (feeder port). Hàng hóa xuất đi các thị trường lớn như Mỹ hay châu Âu bắt buộc phải trung chuyển qua các cảng chuyển tải trong khu vực như Singapore hay Hồng Kông, khiến chi phí logistics tăng cao và kéo dài thời gian hải trình.

Bước ngoặt diễn ra trong giai đoạn 2015 - 2020 khi cụm cảng nước sâu Cái Mép - Thị Vải đi vào vận hành ổn định, cho phép đón các tuyến tàu mẹ đi thẳng sang bờ Đông và bờ Tây nước Mỹ. Tiếp đó năm 2018, việc khánh thành hai bến khởi động tại cảng quốc tế Hải Phòng (HICT) ở Lạch Huyện đã mở ra kỷ nguyên mới cho miền Bắc khi lần đầu tiên tiếp nhận tàu container trọng tải lớn đi tuyến xuyên đại dương.

Giai đoạn từ năm 2021 đến nay chứng kiến sự bùng nổ thực sự. VN không chỉ duy trì trọn vẹn 3 đại diện trong Top 100 của Lloyd's Listmà còn nâng dần sự hiện diện từ 1 - 2 cảng lên trọn vẹn 3 cụm cảng nằm trong Top 30 thế giới của Alphaliner. Quy mô sản lượng cũng tăng vọt: TP.HCM tiệm cận mốc 9 triệu TEU/năm, Hải Phòng bứt phá từ mức 5 triệu TEU lên hơn 8,2 triệu TEU, còn Cái Mép khẳng định vị thế trung tâm trung chuyển quốc tế với đà tăng trưởng liên tục. Từ vai trò "cảng vệ tinh" phụ thuộc, VN đã bứt tốc mạnh mẽ trở thành trung tâm trung chuyển trực tiếp trên bản đồ hàng hải thế giới.

Khẳng định vị thế trên trường quốc tế

Phân tích về nguyên nhân giúp cảng biển VN liên tục thăng hạng, Alphaliner và các chuyên gia hàng hải quốc tế chỉ ra 3 động lực cốt lõi.

Đầu tiên là làn sóng dịch chuyển sản xuất toàn cầu theo chiến lược "China + 1". Việc các tập đoàn đa quốc gia đẩy mạnh đầu tư FDI vào VN đã biến nước ta thành trung tâm sản xuất mới, tạo ra nguồn hàng container xuất nhập khẩu trực tiếp dồi dào và ổn định. Thứ hai là hiệu quả từ chiến lược đầu tư hạ tầng bến nước sâu. Việc mở rộng khu vực Cái Mép - Thị Vải và đưa thêm các bến mới tại Lạch Huyện vào khai thác đã giúp giải quyết triệt để nút thắt về năng lực tiếp nhận tàu tải trọng lớn. Nhờ đó các hãng tàu có thể mở các tuyến dịch vụ trực tiếp, giảm chi phí trung chuyển và rút ngắn thời gian vận chuyển. Cuối cùng là sự thay đổi trong mạng lưới hải trình của các liên minh hãng tàu lớn như Ocean Alliance hay THE Alliance. Việc tăng cường các chuyến tàu ghé trực tiếp cảng VN trên các tuyến Intra-Asia cũng như tuyến đường dài đã chính thức đưa VN trở thành điểm dừng chân chiến lược trên bản đồ hàng hải Đông Nam Á.

ẢNH: NGỌC THẮNG

Ông Phạm Quốc Long, Chủ tịch Hiệp hội Đại lý, môi giới và dịch vụ hàng hải VN (VISABA), đánh giá hiện nay ngành logistics nói chung và hàng hải nói riêng của VN đang bước vào giai đoạn phát triển mới với những cơ hội rất lớn. Trong đó, VN sở hữu lợi thế vượt trội để trở thành trung tâm dịch vụ của khu vực. Về khách quan, khi tình hình địa chính trị trên thế giới diễn biến phức tạp thì VN đã tận dụng rất tốt thời cơ để gầy dựng vị thế, đủ sức điền vào mảng cung ứng bị gãy. Về chủ quan, công cuộc "sắp xếp lại giang sơn", vận hành chính quyền 2 cấp đã nâng cao năng lực cạnh tranh của từng địa phương cũng như của cả quốc gia. Hệ thống cảng biển lớn, cảng nước sâu được định hướng phát triển tại trung tâm cả ba miền Bắc, Trung, Nam, gắn với hình thành các khu thương mại tự do và trung tâm tài chính, mở ra cơ hội cho các doanh nghiệp (DN) sản xuất, chế xuất, xuất khẩu, logistics, hàng hải… phát triển mạnh mẽ. Cùng với đó, từng địa phương đang dồn lực phát triển hệ thống cảng biển đồng bộ với hạ tầng giao thông kết nối; dần nâng cấp hạ tầng đường thủy nội địa kết nối tới các trung tâm hàng hải của cả nước. Đồng thời, chính quyền 2 cấp được triển khai giúp tháo bỏ nhiều rào cản, mở cửa cho các DN mạnh mẽ tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu cũng như tăng trưởng hàng hóa sản xuất khu vực nội địa.

Việc sở hữu hệ thống cảng bận rộn trong Top 30 - 100 toàn cầu khẳng định VN là mắt xích an toàn, an ninh và không thể thay thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu trước các biến động địa chính trị. Sự công nhận liên tục từ các tổ chức quốc tế uy tín chính là bảo chứng về năng lực quản trị, chuyển đổi số hải quan và năng lực vận tải hạ tầng của VN trong mắt giới đầu tư quốc tế.

Ông Phạm Quốc Long, Chủ tịch Hiệp hội Đại lý, môi giới và dịch vụ hàng hải VN

Theo ông Phạm Quốc Long, trước đây việc phải gom hàng nhỏ sang Singapore hay Hồng Kông khiến DN Việt tốn thêm thời gian từ 3 - 5 ngày và chi phí chuyển tải cao. Việc hình thành các cụm cảng nước sâu đi thẳng tuyến xa giúp tiết kiệm hàng trăm triệu USD chi phí logistics mỗi năm, trực tiếp nâng cao sức cạnh tranh cho hàng hóa xuất khẩu VN, nhất là nông sản, dệt may, điện tử. Cùng với đó, cảng biển không hoạt động độc lập. Mô hình phát triển Trung tâm hàng hải sẽ gắn liền với Khu thương mại tự do (FTZ), Trung tâm tài chính quốc tế (IFC) và dịch vụ hậu cần (ICD). Khi trở thành trung tâm hàng hải, VN sẽ kéo theo hệ sinh thái gồm: dịch vụ bảo hiểm hàng hải, tiếp nhiên liệu, sửa chữa - đóng tàu, dịch vụ tài chính thương mại và kho bãi thông minh. Mặt khác, các tập đoàn đa quốc gia khi chọn điểm đặt công xưởng theo chiến lược China + 1 luôn ưu tiên những quốc gia có hạ tầng logistics trực tiếp đi Mỹ hay châu Âu. Sự bứt phá của cảng biển là thỏi nam châm hút các siêu dự án công nghệ cao, bán dẫn và chế tạo.

"Khi Cái Mép - Thị Vải và Lạch Huyện tiếp nhận được các siêu tàu mẹ lớn nhất thế giới, VN đã chính thức bước vào mạng lưới phân phối của 3 liên minh hãng tàu lớn nhất toàn cầu là Ocean Alliance, 2M, THE Alliance. Chúng ta không còn là "điểm phụ tải" mà đã trở thành nút giao bắt buộc trên bản đồ hải trình Đông Nam Á", Chủ tịch VISABA nhìn nhận.

Hướng đến một quốc gia biển mạnh

Mới đây, vào ngày 7.8, Chính phủ ban hành Nghị quyết 218 về Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết 20-NQ/TW ngày 28.7.2026 của Hội nghị lần thứ ba, Ban Chấp hành T.Ư Đảng khóa XIV về xây dựng và phát triển VN trở thành quốc gia biển mạnh. Bám sát quan điểm chỉ đạo, mục tiêu và các nhóm nhiệm vụ, giải pháp của Nghị quyết 20, Chính phủ yêu cầu các bộ, cơ quan ngang bộ, UBND các tỉnh, TP trực thuộc T.Ư chủ động xây dựng kế hoạch, tổ chức thực hiện quyết liệt, đồng bộ, hiệu quả 9 nhiệm vụ. Đó là hoàn thiện thể chế, đổi mới công tác quy hoạch không gian biển quốc gia, tạo đột phá phát triển quốc gia biển mạnh; Đột phá phát triển các ngành kinh tế biển hiện đại, xanh, thông minh và các ngành kinh tế biển mới; Phát triển đồng bộ hạ tầng biển, mở rộng không gian phát triển quốc gia, hình thành các trung tâm kinh tế biển; Bảo vệ môi trường, bảo tồn hệ sinh thái biển; Chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu; Nâng cao khả năng chống chịu của các địa phương ven biển, hải đảo; Xây dựng văn hóa biển, nâng cao đời sống người dân...

ẢNH: VIMC

PGS-TS Trần Hoàng Ngân, đại biểu Quốc hội, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường ĐH Sài Gòn, đánh giá việc thăng hạng trên bản đồ hệ thống hàng hải thế giới ngày càng khẳng định VN trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa quốc tế. VN vốn có lợi thế về bờ biển dài với nhiều khu vực cảng nước sâu. Cùng với hoạt động kinh tế nhộn nhịp, tăng trưởng cao, kim ngạch xuất nhập khẩu cả nước đang hướng đến cột mốc 1.000 tỉ USD vào cuối năm nay và sẽ còn tiếp tục gia tăng. Đồng thời, VN có vị thế địa chính trị thuận lợi trong khu vực và thế giới, tạo điều kiện thuận lợi cho giao thương, có nhiều cảng nước sâu để phát triển thành cảng container lớn. Đặc biệt, dự án cảng trung chuyển quốc tế Cần Giờ tại TP.HCM sau khi hoàn thành kết nối với cụm cảng Cái Mép sẽ đưa TP.HCM nói riêng và VN nói chung có một cảng trung chuyển quốc tế, bao gồm dịch vụ khai thác cảng container và các dịch vụ liên quan...

"Việc hình thành cụm cảng - logistics thông minh Cái Mép - Thị Vải - Cần Giờ đưa VN có mô hình "siêu cảng số" vận hành trên nền dữ liệu lớn. Đây sẽ là trung tâm logistics biển hàng đầu Đông Nam Á, gắn kết với sân bay Long Thành, Khu thương mại tự do, Trung tâm tài chính quốc tế tại TP.HCM, mạng lưới đường sắt, cao tốc. Từ chuỗi giao thương hàng hóa tại FTZ, TP có thể hình thành sàn giao dịch hàng hóa và phái sinh, kéo theo hoạt động thanh toán - giao dịch ngoại hối, mở rộng thị trường tài chính...", PGS-TS Trần Hoàng Ngân nhấn mạnh.

Theo TS Trần Hoàng Ngân, VN đã có luật Phát triển đô thị 2026, xác lập cơ chế, chính sách đột phá để thúc đẩy phát triển đô thị đặc biệt, trong đó trọng tâm là TP.HCM sẽ được tạo nhiều điều kiện hơn để không chỉ có các đô thị lớn, hình thành các khu kinh tế đặc biệt mà từ đó sẽ hình thành nên hệ sinh thái mới gắn với kinh tế biển. Quan trọng hơn, để thúc đẩy hình thành hệ sinh thái cảng biển - logistics - tài chính, thì bên cạnh việc đầu tư cảng biển hiện đại, thân thiện với môi trường còn phải kết hợp hạ tầng đồng bộ. Chẳng hạn, tuyến đường sắt Bàu Bàng - Cái Mép vận chuyển hàng hóa cập mạn siêu tàu là cấp thiết. Hai sân bay Tân Sơn Nhất và Long Thành cùng các tuyến vành đai sẽ tạo mạng lưới giao thương hoàn chỉnh. 

Bên cạnh đó, hệ thống cao tốc, đường ven biển phải hoàn thiện để kết nối các "thủ phủ công nghiệp" với cảng nước sâu. Hạ tầng chính là "điểm mấu chốt của mấu chốt", quyết định năng lực cạnh tranh của các TP trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Từ đó, vị chuyên gia này cho rằng các địa phương phải xác định rõ là cần phát triển hệ sinh thái gắn kết với cảng biển cũng phải nằm trong phát triển kinh tế vùng và liên vùng mà không thể tách rời. Không chỉ xây dựng cảng hiện đại, đạt tiêu chuẩn xanh mà còn phải phát triển hay liên kết với các tập đoàn hàng hải quốc tế - những "cá mập" làm chủ các đội tàu biển lớn thì trong hoạt động sẽ phân luồng hàng hóa, tàu đi lại giữa các cảng trong khu vực. Hay phải có sự liên kết với những tập đoàn tài chính hàng hải, dịch vụ bảo hiểm hàng hải... Khi kết hợp logistics và kinh tế biển nói chung sẽ càng tạo ra lợi thế cạnh tranh, thu hút được càng nhiều nhà đầu tư nước ngoài đến VN hơn, đóng góp lớn vào tăng trưởng kinh tế đất nước.